Tekst Jelle van der Meulen Beeld ANP Foto

Ethiek van innovatie

‘Doe wat juist is, als individu en organisatie’

Filosoof Jeroen de Ridder reikt denkgereedschap aan

Waterschappen gebruiken in toenemende mate technologische en digitale middelen: denk aan drones voor dijkinspecties, satellietbeelden om problemen te signaleren of simpelweg het registreren van waterdata. Het werk wordt daardoor sneller en goedkoper uitgevoerd, maar de keuze voor efficiëntie is ook een ethische keuze, waarschuwt Jeroen de Ridder, hoogleraar filosofie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Vragen over digitalisering zijn relatief nieuw, maar vragen over juist en onjuist, over eerlijk en rechtvaardig, zijn zo oud als de mensheid. Die moeten we simpelweg toepassen op de vraagstukken van vandaag.’

Digitalisering, dat gaat toch over computers en algoritmes, nulletjes en eentjes? Fout, zegt hoogleraar Jeroen de Ridder: ‘Men wil er nog weleens vanuit gaan dat digitalisering neutraal is, maar het is een groot misverstand dat het losstaat van ethiek. Digitale toepassingen, zoals geavanceerde algoritmes of machine learning, zijn meestal niet gebouwd om die afweging wat juist is te kunnen maken. We moeten daarom zelf zorgen dat de ethische kant gewaarborgd wordt.’ Neem bijvoorbeeld een algoritme dat cv’s analyseert, stelt De Ridder. Dat algoritme wordt ontwikkeld en getraind aan de hand van een al bestaande dataset, op basis waarvan het leert welke cv’s het wel en niet moet selecteren. ‘Onwijs handig natuurlijk, als je veel sollicitaties ontvangt. Maar wat gebeurt er als je een oude dataset gebruikt, zeg van de afgelopen 50 jaar, waarin we weten dat er sprake is geweest van al dan niet bewuste discriminatie? Dan zal het algoritme die discriminatie keihard reproduceren. Dan heb je misschien een handige tool om sneller door de cv’s heen te gaan, maar houd je ook oude, ongewenste vooroordelen in stand. Terwijl ethiek gaat om het juiste doen, als individu en als organisatie.’

‘Het antwoord kan nooit zijn: omdat de computer het zegt’

Voorzichtig Het voorbeeld illustreert dat ook aan een ogenschijnlijk onschuldige tool ethische randjes zitten. Sterker nog, ethiek speelt een rol bij vrijwel alle uitdagingen waar de waterschappen voor staan, van klimaatverandering en waterveiligheid tot privacy en cybersecurity. ‘Digitalisering biedt natuurlijk veel voordelen en kan het werk efficiënter maken,’ weet De Ridder. ‘Maar zodra het gaat om beslissingen of aanbevelingen die betrekking hebben op inwoners, moet je er als overheids­organisatie wel heel zorgvuldig mee omgaan. In een democratie eisen we dat de overheid kan uitleggen waarom ze doet wat ze doet. Het antwoord kan nooit zijn: omdat de computer het zegt.’ Daarmee is ook de keuze voor efficiëntie een ethische keuze, benadrukt De Ridder. ‘In de praktijk moeten we een afweging maken tussen efficiëntie en snelheid enerzijds en democratische waarden als transparantie en verantwoording anderzijds. Met digitalisering kunnen dingen vaak sneller en goedkoper, maar loop je het gevaar democratische waarden weg te duwen. Daar moeten we heel voorzichtig mee zijn en het dus ook in bepaalde gevallen gewoonweg niet doen.’

Moreel beraad Het moge duidelijke zijn: voor de waterschappen is er werk aan de winkel. In een drietal sessies voor waterschaps­bestuurders gaat De Ridder daarom binnenkort in op de beginselen van ethiek en de risico’s die digitalisering met zich meebrengt. ‘Ik kan mensen natuurlijk niet leren wat het goede ethische antwoord is op allerlei concrete vraagstukken. Maar ik kan ze wel denkgereedschap aanreiken om zelf over die vragen na te denken. Vragen over digitalisering zijn relatief nieuw, maar vragen over juist en onjuist, over eerlijk en rechtvaardig, zijn zo oud als de mensheid. Die moeten we simpelweg toepassen op de vraagstukken van vandaag de dag.’ Ethische theorieën kunnen abstract zijn, maar met gesprekstechnieken kun je concrete morele vraagstukken beter beantwoorden, legt De Ridder uit. ‘Je voert een soort groepsgesprek met structurele stappen. Dat is een moreel beraad waarin deelnemers centrale waarden identificeren en die op een goede manier afwegen. Waarom gaat iets zo en kunnen we met onze gezamenlijke ethische overwegingen eruit komen?’

‘Ook aan een ogenschijnlijk onschuldige tool zitten ethische randjes’

Reflectie Het is aan bestuurders om dit gesprek over ethiek te stimuleren en te facili­teren, aldus De Ridder. Bovendien hebben bestuurders de verantwoordelijk­heid om knopen door te hakken en staan zij voor de identiteit en missie van de organisatie. ‘Maar je wilt dat de hele organisatie ethische antennes gaat ontwikkelen.’ ‘Op alle niveaus kunnen werknemers zich afvragen: waarom doe je eigenlijk wat je doet? Je kunt iets aannemen als vanzelfsprekend, maar heb je alles goed op een rijtje gezet, zaken afgewogen voordat je een keuze maakt? Die reflectie is bij uitstek iets wat filosofen doen, maar ook voor waterschappers kan het helpen om het werk nog beter te doen.’

In een drietal sessies gaat hoogleraar filosofie Jeroen de Ridder met bestuurders in gesprek over de ethische aspecten van technologie en digitalisering. Wanneer de sessies plaatsvinden, is nog niet bekend. Voor meer informatie houd de website van de Unie van Waterschappen in de gaten.

image

Gerelateerde artikelen

Deel dit artikel